309. Kaset

 06.12.1959 (309.kaset) 60 dk.

…Menşei memba-ı kalp. Gerek akıl, kalp, vazife, aşk. Tabi, ahlak mevzuundaki aşk, romanda okunan aşk olmadığını, birçok defa anlatmıştım. Yine ana hatlarını kurduktan sonra tekrar edeceğim o tarifi.

İşte vazife olsun, aşk olsun; akıl, kalp, bunlar mana-i insaniyeye ait birer vasıf olması hasebiyle, mevzuu daha ziyade insan mefhumu ile alakadar. İnsan!  Suret itibariyle elli-altmış kiloluk kan ve kemik torbasından ibaret gibi gözüken ve bu suretini nihayet iki metre uzunluğunda bir çukura istiap edeceği bilinen, fakat o mana-ı ihtivası, vicdan-ı kibriyası, içinde sessiz sözsüz, bizsiz sizsiz konuşan vücudu, bütün kâinatı muhit. Zor olan kısmı da burası… Gelişte gidişte ihtiyarı yok. Kendisine bütün varlık müsahhar[1] kılınmış. Denizlerin dibinde gider, artık semaya kadar elini uzatır. Kudret müsahhar kılmış.

Bu geniş varlık acaba nedir? Bu âleme gelmesindeki gaye nedir? Hilkatindeki hikmet nedir?

Bir yüzü âlem-i Hikmete taalluk etmiş. Âlem-i Hikmet ki, işte dünya dediğimiz bu dar-ı iptila. Elemle emel arasında yoğrulmuş olduğu, yoğrulacağı tahakkuk eden bir sahne. Şimdi düşün; ya elemin var, ya emelin var. Veyahut ikisi de var. Öyle değil mi? Bir yüzü de âlem-i Kudrete raptedilmiş. Bir cihetinden çok kavi. Kendisinden çok kuvvetli gözüken şey elinde tefsir edilmiş durur; bir cihetten de, gözüyle göremediği en ufak bir varlıkla çöker, geçer, gider! Nedir bu?

Kendimizi kendimiz mi yaptık?

İnsan kendisine asude kaldığı vakit birkaç sual sorar; evvela der, şu içinde sessiz sözsüz, bizsiz sizsiz bir konuşan vücudumuz vardır. Mesela, şimdi beni dinlerken de bir yandan konuşuyorsunuz. Kaç vücuda malikiz? Bunun iç tarafına doğru yürümeye başladığı vakit, kendi kendine birkaç sual sorar. “Ben kimim!” der. “Nereden geldim!” Getirirlerken sordular mı: “Dünya denilen bir sahne var gider misiniz beyefendi?” Sormazlar. Gelirken sormuyorlar, giderken de sormuyorlar öyle değil mi? Semayı deler gibi bakan kafalar birden bire düşer. Yeri ezer gibi ayaklar tir tir titrer. Bir acip şey. Bütün güvendiği elinden alınır. Sonra bu saha da gayet ufak.

Ömr-ü dünya bir dakika ömr-ü Âdem bir nefes.

Kaç yaşındasın? “Elli” koy ortaya bir şey yok! Kaç yaşındasın? “Otuz.” Koy ortaya bir şey. Yok!

Dün bugün için rüya bugün de yarın için rüya. Soralım kırk yaşında bir zata. “Ortaya -bu kadar sene geçmiş- koyun bir şey!” koyamaz! Yoktur ortada. E, hesap bu kadar aşikârken niçün birbirimizi sevmiyoruz? Neden birbirimizden emin olarak yaşamıyoruz? Sen benden emin değilsin, ben senden emin değilim!

Görüyorsunuz ki, ilim gözleri kamaştıracak kadar yükseldi. Fen akıllara veleh verecek kadar terakki etti. Beşerin felsefesi fikirleri durduracak kadar ilerledi. Fakat ki, ne faide ki “ah” sesini dindiremedi. Dünyanın her tarafında terbiye tezgâhları çalışıyor, inzibat teşkilatı muntazam bir vaziyette bütün kuvvetini sarf ediyor, en yüksek kafalar derleniyor toplanıyor, konuşuyor beşerin derdine çare bulalım diyerekten bir türlü çaresi bulunmuyor. Aya çıkacak, büyük kitap haber vermiştir. Bütün seyyaret de bir gün -biz görmeyiz, fakat- gezilecek, görüşülecek, irtibatlar yapılacak. Bu kadar yükseldiği halde, kendine, kendinden daha yakın olan kalbinde henüz bir şey yapamadı! Bir şey anlatamıyor muyum? Kendi eline teslim edilmiş olan, o kalbine henüz bir şey yapamadı. En yüksek zekâlar toplanıyor, muazzam kafalar birleşiyor, fakat ah sesi dinmiyor. Mevzii konuşmuyoruz. Bütün dünya sekenesi üzerinde bir huzur-u tam yok. Masası olanda da yok, kasası olanda da yok, rütbesi olanda da yok! Herkes böyle bütün dünya üç milyardan fazla insan besler fakat huzuru yok. Sonra değer mi? Neden huzuru olmasın? Karar son bir nefese bağlı. O kadar uzun boylu bir şey değil ki.

Beşer istinat[2] ettiği aslını kaybetti. İstinat ettiği aslını kaybetti. O aslı kaybettiği vakitte cemiyet içerisinden merhamet hürmet kalktı. Kalkınca muhabbet tabiatıyla kalkar. Çünkü muhabbet merhametle hürmetin çocuğudur.

Kâinatta nikâhsız hiçbir zerre yok. Kudret onu öyle bağlamış. Elektrik; müspet kutup menfi kutup birleşir, elektrik meydana gelir, hüviyeti belli olmayan bir varlık meydana gelir, tarif edemeyiz hüviyetini. Su, iki gaz birleşir meydana gelir. Fakat kimyagere sorsak ki, “Bu üçüncü istihaleyi[3] nasıl yaptı?” tıkanır kalır. Cevap veremez. Böyle yerlerini mahsustan Kudret bağlamıştır. Bir şey anlatabiliyor muyum? Üçüncü şekli nasıl yaptı, onu bulamaz. Yalnız bize lazım olan, madde mana birbirine nikâhlandı.

Madden var, manan var, ruhun var, kalıbın var, ikisi birleştikten sonra insan olursun. Böyle bu şekilde tecelli eder. Bunun ikisini aynı suretlerle yürütmezse beşer yıkılır. Maddede teali eder, terakki eder manayı bırakırsa, arka üstü düşer. Manada terakki eder, teali eder maddeyi bırakırsa, yüzükoyun kapanır. İkisini beraber götürmesi lazım. Beşer bu hali götüremedi! Zannetti ki huzur-u kalp kisbidir. Yani kalbe huzur vermeklik benim elimdedir. Hayır, senin elinde değil! Şöyle oturursun birden bire: “Bugün çok canım sıkılıyor.” dersin. Nereden geldi sıkıntı? Durup dururken “Neşem var.” dersin. Neşen nereden geldi? Hepsi misafir. Anlatabiliyor muyum acaba? Hepsi misafir!..

Bilip yapmamakla bilmemek arasında fark yoktur. Bir insan bir şeyi bilir, yapmaz, şunun niye olduğunu bilir fakat yapmaz, duruyor öyle, biri bilmiyor o da yapmıyor, bunun arasında fark var mı? Yok. Birçokları böyle yıkıldı!

Bir daha tarif edeyim. Bilip de yapmamak, bilmeyip de yapmamak, bunların ikisinin arasında hiçbir fark yoktur. Bunu böyle ortaya bir cümle koyduk, sonra etrafında işleyeceğiz, daha iyi anlatmaya gayret edeceğiz. Gelelim biz yine ilk konuştuğumuz yere.

Beşer neden huzura kavuşamıyor?

Hilkatteki gayesini unuttuğundan dolayı. Bir gaye var, yaradılışında bir gaye var. Hayvan da yer içer tenasül eder, insan da yer içer tenasül eder. Burada bir farkımız yok. Bizi ondan ayıran bir sıfat-ı mümeyyize var. Bu kalp ne vakit ki, bütün mevcudata karşı rikkatle çarpmaya başlar, o sıfat-ı temyiz kendisine verilmeye başlanmış demektir. Ne vakit ki kalp, bilakaydüşart, mevcudat üzerinde rikkatle çarpıyor, hilkatteki gayeyi duymaya başladı, taatın sıcaklığını, masiyetin soğukluğunu anlamaya başladı; o vakit hürmet, merhamet, muvazene-i[4] âlem olur. Bugün beşerin inlemesindeki amil, havas ile avamın muvazenesi yapılmadığından dolayıdır. Ufak tabaka ile yüksek tabakanın, fakir ile zenginin, her sahada tatbik et; âlim ile cahilin, fazıl ile arifin, düşkün ile yükseğin muvazenesi yapılmadığından dolayı, beşer inlemekten kendini kurtaramıyor. Muvazene olmayınca muhalefet nefisten doğuyor, ruhtan doğmuyor. Anlatabildim mi acaba? Büyük bir varlık meydana gelmesi içün ihtilaf esastır, fakat nefisten olmayacak. “Benim dediğim olacak, senin dediğin olmayacak!..”  Batıl Hak suretinde müdafaaya başlanır. Anlatabildim mi? Fakat ruhtan çıkacak olursa muhalefet yani insanların ihtilafları, “Haa, gayemiz birdir!” der.

Nedir gaye?

Yüksek tabakada merhameti, ufak tabakada hürmeti meydana getirmek için çalışıyoruz dendi mi, eh o vakit, işin şekli başkalaşır. E ne olur başkalaşırsa? Allah (cc) elini koymadıkça iş olmaz. Anlatabildim mi? O vakit, “Bunlar Hakk’a taliptir!” der. “İnsan hakkını arıyor” der. “Mevcudata kalbi rikkatle çarpıyor” der. “Ben lazım gelen kolaylığı göstereyim” der. Bir şey anlatamadık galiba. (Çok güzel efendim) O muvazene olmayınca benlik geliyor. Çocuk orta mektebe köyden geliyor, orta mektebi okuduktan sonra babasını beğenmiyor. Neden? Hilkatteki gayeyi bilmiyor da ondan. Satır (Satıh[5]) adama bir şey vermez ki!..

Ahlaka göre cahil demek; okuması yazması yok, demek değildir. Ahlak o kadar güzel tarif etmiştir ki cahili.  Doğru histen mahrum olan adama “cahil” der. Yüz hayvan yükü kitap okur da yine doğru hissi yok, cahildir ahlaka göre. Anlatabildim mi acaba? Ahlaka göre cahildir!

İstinat-ı aslisini kaybettiği dakikadan itibaren, rağbetle rehbet[6] başlar. Açacağım size şimdi bu kelimeleri.  Şöyle açalım; manaya göre nokta-ı istinat başkadır, maddeye göre nokta-ı istinat başkadır. Şimdi maddeye göre nokta-ı istinat kuvvettir. Ben size bunun çok tarifini yaptım, ama bugün daha başka türlü, daha anlatabilecek şekilde tarifini yapmaya niyet eyledim. Şimdi biz, bütün dünya sekenesi, maddeye göre nokta-ı istinat üzerinde duruyoruz. Mesela herhangimiz bir iş yapacağımız vakitte, “Azizim hangi kuvvete güveniyorsun!” der. Allah (cc) bu cümleyi tahlil eder. “Beşeriyet nokta-ı istinadı kuvvet olaraktan kabul etmiştir, kuvvetin şe’ninin[7] neticesi de boğuşmaktır, boğuşsunlar bakalım!” der. Anlatabildim mi acaba? Kuvveti müstakil olaraktan, bizatihi varlık olaraktan kabul ettiğinden dolayı Kudret’in gücüne gider. Kudret o mananın bir sıfatı olarak kabul etse, yine işte bir şey yoktur fakat kuvveti doğrudan doğruya bir müstakil bir varlık olarak kabul eder, pekâlâ der; “Siz madamı ki dayanmak noktasını kuvvet olarak kabul ettiniz, o halde bıraktık sizi bakalım: Boğuş!” Kuvvetin daima şe’ninin neticesi boğuşmaktır. Kudret başka kuvvet başka. İş yalnız kuvvette değildir. Ona hâkim olan bir mana vardır. Öküz benden çok kuvvetlidir, fakat benim yaptığımı yapabilir mi? Maddi bir misal vereyim sana. Yahut senin yaptığını yapabilir mi? Manaya göre nokta-ı istinat Hak’tır.

Yaradılışındaki gayeyi kendisine şiar edinen kimse, aslını aramak zaruretine düşer. “Kimim!” der, “Nereden geldim!” der, “Ne olacağım!” der. “Kendimi kendim yapmak imkânım yok!” der, “O halde ben varım!” der, “Ben şimdi kırk yaşındayım ama kırk bir sene evveli kendimi bilmiyordum.” der, “Muhit de beni bilmiyordu.” der, “Benim maddem, modelim, müddetim yoktu.” der, “ismim, resmim, cismim, hiçbir yerde tanınmıyordu, hiçbir defterde benim kaydım yoktu, fakat şimdi ben varım. O halde beni ketm-i[8] ademden, sahra-ı vücuda, yokluk pazarından, varlık vücudu pazarına nasıl getirildim!” der. Aslına, mebdeine, maadına doğru bir heyecan başlar, o heyecanın adına aşk derler. Anlatabildik mi acaba? O şeydeki aşk değil. O vakit aslını bulmak sevdası ile yalnız kuvvet de kalmaz, “Kuvvet bir sıfattır, onun bir aslı vardır.” der, hayatını muhasebe ile geçirmeye başlar. O vakit hedef menfaat olmaz. Şimdi hedef insanlarda yalnız menfaattir. Sorarız birbirimize “Şu işi yapacağız.” “Ne menfaati var!” dersin. Öyle değil mi? Ne menfaati var? Hep, herkes bunu soruyor. Ne menfaati var? İyi ama menfaati ne? Menfaatin şe’ninin neticesi de yine boğuşmaktır. Çünkü ihtirasat-ı nefsaniye hiçbir vakit tatmin olmaz. Kendimizden tecrübe edelim. Birden bire düşsek veyahut aciz maddi bir zarurete müptela olsak, ufak bir yekûne  razı oluruz. “Ahh şu anda benim bir on bin liram olsa, şu iş, şöyle şöyle kendime bir istikamet vereceğim.” diye mütevazi bir eda ile konuşuruz. On bin olur, yüz bin deriz, yüz bin olur milyon deriz, milyon olur milyar deriz, milyar olur nüvilyon deriz. Bu cibilli bizde bu. Anlatamıyor muyum?

Züğürtlük insanı maneviyata sevk eder.

Maddesi sahası elinden alınmış olan kimsenin konuşması ile maddesi dolgun olan kimsenin konuşması arasında -aynı adam, şahıs değişmeyecek, aynı adam- farklar vardır. Öyle... Demek ki ihtirasat-ı nefsaniye tatmin olmuyor. O halde hedef menfaat olunca, yine boğuşmak başlıyor. Fakat mana ile maddeyi birleştirecek olursak, hedef menfaat olmaz, hedef fazilet olur. Anlatabildim mi? Rapor veriyorum ve bunu yay! İnsanın üzerine vazife.

Faziletin, faziletin şe’ninin neticesi nedir?

İçinde sana daima nezaret eden bir vicdan-ı Kibriya vardır. İnsan herhangi bir şeyi, dünya âlemi bu ya, şekil vererek bir çirkinliği kapatabilir. Mahkemeye düşersin, iki tane kendine uygun şahit bulursun, şekil bulursun, haksız olduğun yerde haklı olabilirsin. Olabilirsin, fakat içinde, içinde bir hâkim vardır: “Sen alçaksın!” der. “Seni ben çok iyi biliyorum!” der. “Sen hainsin, sen can yaktın!” der. Ondan kurtaramazsın. O ne rüşvet kabul eder, ne iltimas kabul eder, ne şunun bunun haksız hatırını kabul eder. Etmez! “Sen alçaksın!” der. İşte fazilet insana, o içerisindeki oturan hâkime, daima “Sen insansın!” dedirttirir. Anlatabildim mi? İnsanın da bu âleme gelmesindeki gaye insanlığını kaybetmemesidir. Çünkü Allah (cc) öyle diyor: “Ben mahlûkat içerisinde var ettiğim varlık içerisinde, seni kendime muhatap tuttum.”

Bugün kim konuşmayı anlatabilir? Hangi ilim adamı konuşmayı tarif edebilir? Nedir konuşmak?

Bilen düşünür, düşünen konuşur. Konuşturan da bir gün konuşacak! Bak kendi elimizde bulunan sıfatları biz tahlil edemiyoruz. Konuşmayı bugün hiçbir ilim adamı söyleyemez. Doğdun hiç konuşmuyordun da nasıl konuşmaya başladın? Nasıl oldu bu konuşma? Hangi fen adamı anlatabilir? Sahası değil ki. Konuşamaz, söyleyemez. Değil konuşmayı, rüyeti bile tarif edemez. Rüyet, rüyet. Gözü anlatır doktor bana, ama görmeyi anlatamaz. Evet, onun şu tabakaları vardır, hadaka-ı[9] ayniyesi vardır, şu vardır, budur, böyledir, şöyledir filan, onu çıkaralım ortaya bir dirhem yağ parçasıdır. Nur-u rüyet neresine taalluk etmiştir? Nedir o görmek? Sonra fenle ilimle biliyorsunuz ki iltisam[10] oluyor. İltisam olduğuna göre bizim ters görmemiz lazım gelir. Bir resmi yaparsın, üzerine bir daha bir resim yaparsın, bir daha yaparsın, bir daha yaparsın, o resmin altından kalkamazsın, karmakarışık olur. Namütenahi çekeriz de bir tanesi karışmaz. Rengini bile bozmayız. Burada oturursun memleketin resmini çekersin, burada oturursun benim, şunun yüzlerce insanın hepsini alırsın fakat hepsi de ayrı ayrı kalır, bir nokta da bir anı gayrı munkasem gibi bir anda.

Hedef menfaat olunca; ihtirasat-ı nefsaniye tatmin olmuyor, ihtirasat-ı nefsaniye tatmin edilmeyince beşerde huzur bulunmuyor. Manaya göre birleştirdik mi madde ile manayı, hedef fazilet oluyor. Fazilet olduğu vakitte içinde hani var ya, içinde bir sessiz sözsüz konuşan bir hâkimin, o senin insanlığını tasdik ediyor. O insanlığını tasdik etti mi daha korku yok. Tasdik ediyor. O seni kabul ediyor,  “İnsansın!” diyor.

Biz tarihte böyle yaşamışız. Senin deden kadar nazım-ı dünya olan tarihte hiçbir kavim yok. Kendini öyle küçük görme! Yaa, aşktan doğan ahlaka salik. Evvela canan sonra can diye yaşıyor. Öyle yaşamış, bire on döğüşmüş. Cibillidir, bizim kanımızda o vardır. Biz başka camiaya benzemeyiz, cibilli. Cepheye gitmiş ekmeği yetiştirilememiş, “Allah” demiş, doymuş. “Arkamdan vurulursam imansız, ahlaksız giderim!” demiş; ayakkabısı yetiştirilememiş, hasbel icap nasırından çarık yapmış, saatsiz döğüşmüş. Çünkü vazifede saat vardır, aşkta saat yoktur. Anlatabiliyor muyum acaba? Vazifeli işte saat vardır, sekizde başlar onda biter, dörtte başlar üçte biter, o vazife o. E ondan yüksek bir şey var mı? Var. Aşk. Orada saat yok, beş, on, sekiz, yüz saat… Kendi yok ki saati olsun. Anlatabildim mi acaba? Kendi yok ki saati olsun. Kendi yok… Yaa, sen o dedenin çocuğusun. Kudret yine dünya üzerine bir nizam verirse senin elinle verdirecektir.

Deden hayatı cidal diye kabul ettirmedi, söylemedi, tarif etmedi. Şimdi beşerin yıkımlarından bir sebep de, hepimiz öyle diyoruz: “Efendim hayat mücadeleden ibarettir, öyle oldu.” Neden hayat mücadeleden ibaret?  Nedir bu?

İşte ekmek kavgası. O kavga köpeklerde olur! Deden o zihniyetle yaşamadı. Ekmek kavgası köpeklerde olur, insanlarda olmaz. Sen ekmeği kavga olarak kabul ettin mi seciyeni bırakırsın.

Ahlaka göre hayatın tarifi nedir?

Düşeni kaldırmak! Müteaddit vücutlarda bir ruh olarak yaşamaklık neşesine hayat derler. (Yeni yaptığım tarif, dikkatle bak.) Müteaddit kalıplarda bir ruh olarak yaşamadın mı, yaşamıyorsun, hayatın yok! Neden? Huzurun yok. Huzur olmayan yerde hayat olmaz! Vücutlar müteaddit, mana bir.

Deden öyle yaşamıyor muydu? Öyleydi ya. Daha hayat şeydir, hepimiz idrak ederiz. İncir ağacını bahçede komşu görmüştür; inciri oldu: Topla oraya da ver, bize de ver. Böyle de verir Allah (cc). Şimdi bakarsın dört tane var, sabahleyin kalktın sarardı düştü, “Ne oldu ya kocaman ağaç!” Yok!  

Bereket bir feyz-i manevidir, gözle gözükmez asarından anlaşılır.

Anlatabildim mi? Bereket bir feyzi manevidir, gözle gözükmez o,  asarından anlaşılır. Köpek, senede on tane doğurur, sekiz tane doğurur. Koyun, bir tane doğurur, ender iki tane doğurur. Her gün binlerce koyun kesilir, köpek bakarsın bugün bir sayım yapılsın koyunun adedi köpekten daima fazladır. Anlatamadık mı acaba? Ama dersin ki: “Efendim onlar şimdi muzır olduğu için zehirleniyor da ondan.” Köyde zehirlenmiyor kardeşim. Anlatamadık mı? Bir sır! O ruhlar müteaddit kalıpta bir varlık olarak. Biz onu tarihte yaşatmışız.

Sabahleyin deden dükkânını açardı, kendi alışverişini ettikten sonra yanındaki kimse etmemişse, o mal sorulduğu vakit, “Daha iyisi komşumda var.” Çünkü o etmedi diyor. Neden. “Eğer o düşerse, yalnız ben kalkarsam, binaenaleyh bu huzur olmaz.”  Bir aile gibi.

Şimdi aile içinde de yok ya. O zevki kaybettik biz. On tane nüfus bir aile tasavvur edin, onunun da kafası ayrı işler. Kafalar ayrı işleyince huzur olmaz. Anlatamıyor muyum? Kafalar birleşecek. Bu zahirde birleşecek, bir de vicdanlar birleşecek. Bak yıkım var mı? Bu eve bir milyon lira giriyor diyelim, tasavvur edelim ayda, fakat zevc ile zevce birbirini sevmiyor; faydası yok onun. Fayda yok onun. Çocuklar çirkin doğar. Cemiyete hayırsız olur. Anlatabildik mi? Bunun manevi tarifleri de vardır, hikmetleri var, felsefesi var. Çocuk ne vakit cemiyete hayırlı olur? Bir aile kavgalıyken çocuğu olursa, muhakkak suretle cemiyete zararı olur çocuğun. Fen orta yerde aç bak. Çok fazla iptila halinde sekre[11] müptela olan çocuğun on birinci nesilde muhakkak bir sarsıntısı vardır. Değil bir de on birinci çocuğun dedesinin dedesi… Söyleyemedim oraya kadar. Manasında olduğu gibi maddesiyle de ispat edebiliriz: Fazla sarhoş olanın çocuğunun idrarı fazla kokar. Anlatamıyor muyum ya? Bu maddi sarhoşluğun bu kadar zararı olursa ya bir de manevi sarhoşluk vardır ki asıl bela odur. Nihayet maddi sarhoşluk altı saat, on saat, on iki saat sonra ayılır. Ya gaflet şarabıyla mest olmuşsa? Ya gaflet şarabıyla mest olmuşsa? Şeyin dediği gibi...

“Ahhh, her haram olan şey, şarap gibi insanı mest etseydi; acaba yolda geçerken kimi ayık görecektik?”

Onun sekri meydanda oluyor da belli oluyor. Yetimin hakkını yemiş, belli değil. İrtiklab[12] yapmış belli değil. İrtişa[13] yapmış belli değil. Ahh almış belli değil. Yalnız böyle eğiliyor bükülüyor, haddizatında “aman ne nazik adam!” dedirtiyor, tanımayanlara karşı onun sarhoşluğu belli olmuyor diyor. Fakat şunun da bir sekri olsaydı bakalım yolda giderken ayık kimi görecektik, der.

Hayatı cidal olaraktan değil… Hiç olur mu hayat cidal?

Biz de  Emanet-i Hak var. Allah (cc) bizi insan yapmış, “Sen” diyor. “Niye yük taşırsın ya hu!” diyor. Kudret öyle der, hepimizin sırrına hitap eder. Yükü ver manana, inandığına ver yükü, o taşısın. Sen serbest gel bana.

“Birbirinizi sevmedikçe benim yanımda yeriniz yoktur!” der Allah (cc). Artık cemiyetin ne diyeceğini bilmem ben. Anlatabildim mi? Birbirinizi sevmedikçe hiç birinizin yüzüne bakmam.

Dünya ne olursa olsun, madamı ki biz vaktiyle tarihin efendisi… Zulmü gördüğümüz yere adli, cehli gördüğümüz yere ilmi, inkârı gördüğümüz yere imanı koyan bir dedenin çocuğuyuz… Medeniyetini taklit ettiğimiz âlemi, efendi, altı asır hâkimiyetimizde tuttuk; küçük görme kendini sen. Laf değil o! Hem adl ile tuttuk. Aç tarihi oku bak. Yar-ı ağyar da tasdik eder. Evet der, harice çıkmaz. İlimlere mevzuu verdik, sanatlara model verdik, muhali mümkün yaptık, karadan gemi yürüttük, devre kapadık, devre açtık, bir kütüphane meydana getirdik, bu lafla olur şey mi? İşte Mevlana, koca Türk. Amerika’da kürsüsü var. Otuz küsur sene evveli İngiltere’den Mesnevi’sinin tashih olunmuşu geldi. Bu sene de günü yapılırken, “Âlem-i Hristiyaniyet namına hürmetle karşısında eğiliyorum.” dedi Papa.  Göğsün kabarmaz mı?

Cidal değil hayat, cihat. Arasında fark var onun. Öyle cidal diye kabul ettin mi, onun faydası yok. Neden? Hayatı cidal diye beşeriyet kabul ettiği andan itibaren ve cidalin şe’ninin neticesi paylaşmaktır, paylaşmak! O vakit zayıf kaviden hakkını alamaz. Korkunç olur. İstinad-ı asli olan mana, o mananın vermiş olduğu ilim ruha hitap ettiğinden dolayı, nefsinin esiri olarak yaşayan insanlar hoşuna gitmez. Ona da bir misal vereyim size: Kafası gayet kalın arba[14] bir adama verelim bir nefsini okşayıcı bir roman, bin sayfalık. Açar, yemek vakti gelir yemez, sofra orada durur, “İlla bitireceğim!” der, bitirir. Okuduğunu anlat deyin, o bin sayfanın bir sayfasını sakatlamadan size anlatır. İçindeki meali. En zeki kıvırcık kafalı bir adama verelim bir ilim kitabı, yirmi sayfa okuduktan sonra saçlarını çekmeye başlar. Çeker saçını. Şöyle arada bir gerilir şööyle, “İmdat!!” diyor haline. Kuvvet istiyor, nereden istediğini bilir mi, bilmez mi bilmem. Öteki hiç, ne kafasının saçını çeker, yalnız gözünü açar böyle. Şıp, şıp, şıp, okur böyle gözünü açar. Neden? O romandaki nefs-i emmaresine taalluk eden cümleler, doğrudan doğruya hitab-ı nefse yapmıştır, nefsin hoşuna gider, o bin sayfayı da okur. Öbür ki ruhadır, ruha ait olan ilim çünkü. Ruha ait olan hitaplar ağır gelir durur. Anlatabildik mi acaba?

Beşer kötülüğü pek çabuk yapar fakat iyiliği pek ağır yapar. Kötülüğü pek çabuk yapar. İyiliği o pek ağır yapar o. Öyledir o. Mana da insanın aslına, ruhuna hitap ettiğinden dolayı, oradan gelen emirler nefsin hoşuna gitmez. Nefisperest olanlar yalnız kendine tapan kimseler demektir, o aslı kaybetmek isterler. Anlatabildim mi? Onu, dikkat ederseniz tarihe yani, o aslı kaybederken kelimeler başlar. “Hak, içün yapıldığı kelimesi” ağırına gelir de o kelimeyi kullanmak istemez; “Vefa efendim!” der, tabi. “Vefa hâkim olursa böyle olur”der. Anlatabildim mi?  “Vefakâr adam tabi böyle iyilik yapacak, şöyle yapacak.” Hak tanıyan adam demeklik onuruna dokunur onun orada vefa kelimesi ile oynar. Bir şey anlatamıyorum galiba.

Orada da insaniyet çok büyük hizmetler görür. Orada da yine bir iyin neticeler alınır. Birçok iyilikler meydana gelir. Fakat beşer devresinde o vefanın da modası geçer. Bu sefer yerine mürüvvet kelimesi gelir. Yine Hak kelimesini kullanmak istemiyor. Anlatamadık galiba. Bir iyilik meydana geldiği vakitte, elbette Hakk’ı tanıyan adam bunu yapar! “Yok, mürüvvetin icabı budur!” diyor. Mürüvvet kelimesi ile iş yapıyor. Zaman gelir o da geçer, bu sefer hayâ kaim olur. Hayâ. Onda da cemiyet birçok hayırlar görür. Fakat aslı kaybettiğinden dolayı, bir de hayânın modası geçerse, anlatabildim mi? Bir de hayânın modası geçerse ne gelir, terhib[15] ve tergib[16] gelir. Ne demek bu? Bir insan, bir hakkı kabul edebilmek içün, hakkı yerine getirebilmek için, ya bir zalimden korkacak getirecek, ona “terhib” denir veyahut birisinden bir ümit besleyecek, şu menfaati alacağın diyerekten yapacak ki, hakkı Hak içün yapmıyor… Ne vakit ki başlar, yıkım başlar. Anlatamıyorum galiba. Başlar, derhal başlar. İşte deden terhib ile tergib ile değil de yalnız Hak ile... Burası en mühim en ince bir iş. Zannedersem iyi anlatamadım.

Terhib de, tergib de nihayet insan ona bağlanacak olursa kanun adamın gelir... Ne yapsın kanun, zavallı çalışır bütün… Kanun bir kötülük meydana geldikten sonra önlemeye çalışır. Fakat Hak saygısı olduğu vakit, kötülük kuvveden fiile çıkmadan önlenir. Anlatabildim mi acaba, inceliğini? Gelir insanın üzerini arar, yerini arar her tarafını arar fakat bu kalbinden içeriye giremez ki. Sahası dar. Ne yapsın zavallı? Anlatamıyor muyum? Fakat öbür tarafta öyle değil.

Ahlaka girdin mi ahlakın kuvveti hiçbir şeyin kuvvetine benzemez, kalbinin içerisinde de dolaşır. Hallaç pamuğu gibi atar, şurası çirkin burası güzel diyerekten. Anlatabiliyor muyuz acaba? Ahlakın kudreti kalbe girer, sırra girer, sefaya girer, zemaire[17] girer, manaya girer, maddeye girer, her sahaya girer.

Pes, kayd-ı cihan ile olsa gönül mükedder,
Bi-faidedir eldeki tesbih-i mücevher.

Ölmeyen, emekli olmayan, ihtiyarlamayan Kudret cuşe-i[18] külhana[19] gelir mi? Zulüm ile kararmış, aharın zararına yapılmış olan sevda ile çökmüş, inilti isleri ile simsiyah olmuş olan o külhan-ı kalbe gelir mi? Evet diyor, senin taatın var elinde de tesbihin var, şu var bu var… Kimi aldatıyorsun?

Sermenzili dilber mi olur olmasa dil pak. Gönlünü temizlemedikçe oraya gelen olur mu?
Pes, kayd-ı cihan ile olsa gönül mükedder.

Sen şununla, bununla, âlemin dedikodusu ile… İnsan yalnız kendi kusurunu, kendi hatasını tashihe kalksa zaten ömrü kâfi değildir. Bırak âlemi, anlatabildik mi acaba?  Bizim en büyük kabahatimiz de budur. Birbirimizi yeriz. Neden oluyor o? İlmen geri kaldı mı bir insan, cehil sevk eder oraya.

Pes, kayd-ı cihan ile olsa gönül mükedder,
Bi faidedir eldeki tesbih-i mücevher.

Pırlanttan tesbihin olsa da çevirsen, onun faydası yok. Birkaç düstur verdik. Yoruldunuz mu keseyim mi konuşmayı? Neydi? Ana hattı neydi?

·       Gönüllerin birleşmesi, yekvücut olarak çalışmak, hem maddi hem manevi.

·       İlimlere nasıl mevzuu verebiliriz? Vaktiyle verdik.

·        Sanatlara nasıl model verebiliriz?

·       Çirkin bir insan, ahlaken… Bunu nasıl düzeltebiliriz?

İnsandır düzelir. Düzelir mi? Düzelir. İnsandır muhakkak düzelir. Düzelmemenin imkânı yok. Bıkmayacaksın, çok çalışacaksın. Terbiyenin çok tesiri vardır, “Olmaz derler!” olur. Üzerinde çok duracaksın. İlaç verme usulünü bilecek. Biz bıkarız. Bak misal vereyim size. Av köpeği hilkati itibariyle avladığı şeyi yemeklik içün bir istidat vardır onda. Köpek nihayetinde. Fakat terbiye görürken, kendisine yapılan terbiyeyi hatırlar, avı yakalar sahibine götürürken içi titrer yiyeyim diye, fakat görmüş olduğu vaktiyle gördüğü terbiye aklında durur, götürür teslim eder. Bir köpek bir insan kadar teali ediyor da ya insan etmez mi? Bıkmayacak. Yapacağı şeyler ilk önce kendisinde bulunmayacak. Herhangi muzır bir şeyi men etmek istiyorsun, kendin yapıyorsun, güler tabi olmaz. Anlatabildim mi? Senin birkaç defa yalan söylediğini duyarsa evladın, sana itimadı olur mu? Seni kaç yerde yakalamış, yalan söylediğini. Sen onu terbiye edebilir misin, imkân var mı ona? Olmaz. Yakaladı bir defa. Sonra Kudret vermez ona.

Eski konuşmalarımda söylemiştim, dikkat edin tekrar edeceğim, daha ziyade canlansın. Birisinin bir oğlu varmış; bu âlem âlem-i iptila, çocuk da bala müptela olmuş. Bal yemeden sofrada yemek yemiyor. İlle de bal olacak. Kendisinde bir rahatsızlık hâsıl olmuş. Doktor demiş ki: “Buna bal yedirirseniz hayatı tehlikede!” İki zaruret meydana gelmiş. Bal olmasa yemek yemiyor zafiyet geliyor, balı yerse hastalanıyor. Ne yapalım çaresi? Zıt bir vaziyet… Bazı insanların sözünde bir tesir olur. O tesirin olduğunu insan, nereden olduğunu da farkına varmaz. Fakat Kudret çok misalini getirmiştir. Canım nasıl olur filan o da tesir olur mu? Olur ya. Bakarsın ki kocaman yüz bin kişilik bir ordu, bir kumandan geçer oraya “Arş” der, o harflerin içerisine neresine gizlendi, binlerce asker rap rap yürümeye başlar. Fakat bir sahası gelir, yine aynı şahıs, yüz bin defa “arş” desin kimse bakmaz. Anlatabildim mi? Yaa, hepsi Kudret’in. Yani Allah’ın (cc). Şimdi bunun manası da böyledir. Bu maddede olduğu gibi, manada da böyle. Sözünün eşya üzerinde tesiri olan insanlar vardır.

Demişler ki; “Şu zatın sözü müessirdir bu çocuğa dese ki, ‘şunu yapma’ dese zannederim bu çocuk bu sözü dinler.” Götürmüş baba da. Anlatmış çocuğunun derdini. Demiş: “Kırk gün sonra getirin çocuğu.” “Peki!” demişler. Kırk gün daha çocuk balı yemiş, biraz daha kötüleşmiş sıhhati. İple çekiyorlar günleri. Kırk birinci gün getirmişler, biraz oturup konuştuktan sonra çocuk yanından ayrılırken, elini öpüyor, okşamış başını: “Oğlum benim hatırım için bal yemezsin artık di mi?” demiş. “Yeme!” demiş, “Beni seversen yeme!” “Peki” demiş. Yüzü kızarmış. Babası ümidini kesmiş, “Hiç böyle yemesin demekle, yemez olur mu? Nezaketen öyle dedi.” Sofra hazırlanmış, adet daima çocuğun balı getiriliyor, balı görünce başlamış çocuk kusmaya. Afedersiniz. “Acayip!” demiş, “Aman görmeyeyim!” diyor, “Kokusunu, kendisini de görmek istemiyorum!” Adamcağız merak ile gitmiş, demiş ki: “A efendi, ne olur bunu o gün söylemiş olsaydın, bu çocuk bu işten vazgeçmiş olsaydı!” Gülmüş, “O gün tesiri olmazdı” demiş. “Niçün?” “Senin dediğin gün ben kendim bal yedim, vücudumda kırk gün zarfında onun istihalesi olur, onu tamamıyla ben def ederim, kırk gün zarfında, kendim de hapsederim, çocuk kurtulsun diye yemem birkaç gün.”. Anlatamıyor muyum acaba? “O vakit bal yeme dersen tesiri olur. Ben kendim amel edeyim, çocuğa onu söyleyeyim, onun tesiri olmaz”. Onun hiç tesiri olmaz!

Konuşmayı topluyoruz. Toplayalım, bugünlük bu kadarı ile iktifa[20] edelim. Evvela konuşmanın mevzuu neydi? Esas ana hattı? Bir tek cümleye getirilecek olursa, indirilecek olursa;  Birbirimizle iyi anlaşalım. Cemiyet içerisinde hürmet merhamet, muhabbet mefhumlarının manasını yaşatalım. Sahte eğilme, bükülmeler, birbirimizi aldatabilecek vaziyetlerle yaşamayalım. Yekvücut olaraktan. İlme irfana sarılaraktan, marifete gönül vererekten, cehilden iğrenerekten, kibirden kaçaraktan, hasedi ataraktan, aklı hakem tayin ederek, insafı da onun yanına bir arkadaş yaparaktan yaşama yollarını arayalım. O vakit herhangi bir müşkül olursa o müşkülü Allah (cc) çözer. Evet, evet, Allah (cc) çözer. Sen bilir misin o büyük ihtiraları yapan mütefenniler, en nihayet kim veriyor onlara? Hepsinin tercüme-i halini oku. Bak Edison’u oku. Daha büyük büyük fen icatlarını yapan adamları oku. Bütün varlığını oraya veriyor. O işi meydana getirmeklik, onun kafasında ne sen varsın, ne ben varım, ne dedikodu var, ne masa var, ne kasa var, ne cah var, ne rütbe var. Yalnız o Hakk’ın fen isminin zuhuruna ait olan o eşya var. Ona kendisini veriyor. Sahib-i hakiki de Allah’tır (cc), “Bu, bu kadar yoruldu!” diyor. Hepsi der ki: “Rüyada bize hallettirdi!” der. İçinizde fenne intisabı olan adamlar varsa bunu tatbik ederler. Anlatamadık mı acaba? Öyledir bu. Ya odur!

Adem Safiyullah der ki: “Dar-ı manadaydım, bir heyet beni ziyarete geldi, sizin bildiğiniz cismani bir vaziyette değildi, gayet latif. Arkasında bir heyet daha vardı, onları gözüm tutmuyordu, geldiler. Allah (cc) kuvve-i mücerredeyi[21] temsilen varlık verdirir. Allah (cc) bu ya. Sen düşün kendi hilkatini bir defa. Hilkatini düşün. Bidayet-i hilkatini düşün, şimdiki hüsn-ü anını düşün. Onun kudret dersini kaçırmıştır ki hiç kimse inkâra doğru yürümesin diyerekten. Üç tane varlık sağ tarafımda işgal etti, üç varlık da sol tarafımı işgal etti. “Canım nasıl olur filan…” Belki aklınızdan birisinin geçer; hiç rüya görmez misin? Rüyada taşlar konuşur, ağaçlar konuşur… “Rüya değil mi?” dersin, ağaç bana şunu söyledi, dersin. Kendin konuşursun, kendin. Kaç tanesin sen? Acaba onlar ne? Anlatayım mı şimdi? Yoo, öyle hepsi, hepsi bir anda olur mu o. Ama en tatlı yeri. Bir gün anlatırım, inşallah. Sağ kalırsam.

Güzelliğine doyamadığım o heyete sordum: “Siz kimsiniz!” dedim baştan birincisine, “Ben akılım”  dedi. Demek ki Kudret, o kuvve-i mücerrediye bir vücud-u temsili vermiş. Cihanda her şeyin vücudu var ya. --Nasıl var? Taa dünyanın bir köşesinde konuşuyorsun burada dinliyorsun, vücudu olmasa dinleyebilir misin? Onda bir varlık olmasa burada anlayabilir misin? Neler kaçırdı Kudret, neler? Neler?- “Daima zikredilir, gayet güzel bir mahlûk siz misiniz?” diyor. “Fakat her vücudun bir yeri vardır, sizin yeriniz neresidir?”(diyor) “İyiliği şiar edinmiş, istikbal inananların olduğuna inanmış olan kafaların içerisindeyim.” Ondan sonra ikinciye soruyor. Sonra üçüncü sonra… Çirkin gördüklerine soruyor. Bunları da sağ kalırsam haftaya konuşacağım. Bugünlük bu kadar yeter.

 

 

 

---

[1] Müsahhar: (Sihriyy. den) Fetih ve teshir olmuş, ele geçirilmiş. Zaptedilmiş. İtaat ve hizmete alınmış.

[2] İstinad: Dayanma. Güvenme. Senet veya delil söylemek, göstermek.

[3] İstihale:  1) Bir şeyin terkip ve asıl şeklinin başka hâle değişmesi. Başkalaşmak.

2) Mümkün olmayış, imkânsızlık.

[4] Muvazene(t)  Ölçmek. Denk olup olmadığını bilmek için tartmak, ölçmek. Düşünmek. İki şeyin vezince birbirine denk olması, uygunluk.

[5] Satıh: Düz. Bir şeyin dış yüzü, üstü.

[6] Rehbet: Fazla korku, yılmak, çekinmek.

[7] Şe'n: İş, yeni olan hal. Şan. Tavır. Hâdise. Vâkıa. Kasdetmek. Emr ü hal.

[8] Ketm: Saklamak. Gizlemek. Sır tutmak. Söylememek.

[9] Hadaka: Elmas

[10] İltisam: Örtünmek, yaşmaklanmak

[11] Sekre: Sarhoşluk. Şaşkınlık. Şiddet.

[12] İrtikâb: Bir işe girişmek. Kötü bir iş işlemek. Rüşvet almak gibi çirkin bir şey yapmak. Bir makamı âlet ederek, hakkı olmayan para veya malı hile ile almak.

[13] İrtişa': Rüşvetçilik. Rüşvet almak.

[14] Arba: Dengesiz , ayarsız.

[15] Terhib: Korkutmak. Fazla korkutmak.

[16] Tergib: Şevklendirme, ümidlendirme. Rağbet verdirme. İsteklendirme.

[17] Zamair: (Zamir. C.) Zamirler. Bir şeyin iç yüzleri. İsim yerine kullanılan kelimeler.

[18] Cuş: Coşmak, kaynamak. Taşmak. Deprenmek

[19] Külhan: Kor hâlinde yanan ateş

[20] İktifa: FAzla istemeyiş. Yeter bulmak. Kâfi görmek. Var olanı yeter saymak.

[21] Mücerred: (C:Mücerredât) Yalnız, tek. Hâlis, saf, katışıksız, karışık olmayan. Tek başına. Çıplak, soyulmuş.